Overlast

Door Lynn Vandecasteele, Sarah Stroobant en Charlotte Devos.

Wat is overlast?

In onze huidige maatschappij is er veel sprake van overlast. Nochtans was dit tientallen jaren geleden niet zo. Hoe komt dit, en welke invloed heeft het op de veiligheid, leefbaarheid en tolerantie in de samenleving?

Benadering van overlast m.b.t. veiligheid

Het veiligheidsprobleem wordt steeds meer gezien als een complex probleem. Dit probleem ontstaat vooral uit sociologische ontwikkelingen en psychische belevingen van de samenleving. Hieruit halen we enkele vaststellingen.

Vandaag de dag is het woord ‘veiligheid’ doorgedrongen op het terrein van de criminaliteit, voedsel, gezondheid, verkeer, seksualiteit, ecologische risico’s, bedrijfsrisico’s, terrorisme, …

Er is een onderscheid tussen objectieve onveiligheid en subjectieve onveiligheid.
Wanneer we over objectieve onveiligheid spreken dan gaat het over reële risico’s, meetbare fenomenen.
Bij subjectieve onveiligheid spreken we over de onveiligheidbeleving. Belangrijk is dat wanneer je objectieve veiligheid preventief aanpakt, dat dit niet noodzakelijk iets verandert aan de subjectieve veiligheid. Omgekeerd hetzelfde.
Samenlevingen die vroeger stabiliteit kenden op politiek, economisch, sociaal vlak, verkeren nu in een staat van onrust. Dit gaat gepaard met een gevoel van controleverlies en onzekerheid.

De veiligheidsproblematiek is dus terug te vinden in concrete problemen in het alledaagse leven, de buurt, de werkplek, de school, organisaties en instituties, … Het is het resultaat van complexe maatschappelijke ontwikkelingen. Deze zorgen ervoor dat bepaalde gebeurtenissen en situaties onder de veiligheidsproblematiek vallen.

Veiligheid kunnen we niet enkel creëren door een veiligheidsprobleem technopreventief of organisatorisch aan te pakken.
Een benadering om overlast aan te pakken brengt heel wat met zich mee:

  • Er moet ook een onderscheid gemaakt worden tussen subjectieve en objectieve onveiligheid.
  • De concrete problemen worden geduid vanuit hun filosofische, ethische, sociologische, psychologische, juridische, ecologische, economische en politieke aspecten.
  • De veiligheidsproblemen moet op verschillende niveaus verklaard en aangepakt kunnen worden.

Een benadering op de veiligheid betekent een meerwaarde, om zo een hoger concreet, technisch, situationeel en organisatorisch niveau te bereiken. Zo kunnen we op een bredere basis informatie verzamelen en kunnen we meer fundamentele antwoorden bieden bij een onderzoek naar veiligheidsproblemen.

Werken aan veiligheid betekent dat er zowel gewerkt moet worden aan structurele maatregelen en sensibilisering. Daarnaast is het werken aan veiligheid een complex en de verschillende lagen/niveaus gebeuren, dat geduid kan worden binnen het model van de ‘preventiepiramide’.
De preventiepiramide is een model van integrale benadering en aanpak van veiligheidsproblemen (Zie figuur hieronder). De verschillende lagen zijn terug te vinden in de verschillende niveaus van dit model.
Dit model is zeer handig om een analyse te maken, bij het ontwikkelen van voorstellen en deze leidt dan tot een aanpak van het veiligheidsprobleem.

flickr:3091596097

Feiten over overlast

Het begrip ‘overlast’ is moeilijk te achterhalen. Dit heeft waarschijnlijk te maken doordat het begrip subjectief is van aard. Een vraag die we ons alvast kunnen stellen is, wat de eigenschappen zijn van overlast?

  • Er zijn meerdere definities van het begrip ‘overlast’. Deze komen tot stand door een bepaalde sociale context. Wie definieert het begrip? (politie, overheid, burgers) en met welke bedoeling?
  • Gedrag dat als overlast wordt aangezien, is niet altijd strafbaar of juridisch fout. Daardoor heeft de overheid een zwakkere machtspositie om in te grijpen.
  • Overlast wordt ervaren als een subjectief gegeven. De subjectieve beleving hangt samen met de beleving van overlast, want deze beïnvloed de onrust en de verstoring van de leefomgeving.
  • Overlast houdt verband met het ervaren van hinder of schade ten gevolge van bepaalde gedragingen.
  • In de nieuwe gemeentewet komt het begrip ‘overlast’ voor. Daarvoor werd er geen sluitende definitie bedacht.
  • De mate waarin mensen bepaalde gedragingen als overlast ervaren, hangt af van de graad van tolerantie die zij hanteren. Hoe lager de tolerantiedrempel van mensen, hoe groter de kans dat bepaalde gedragingen als overlast worden beleefd.

Overlast: een moeilijk begrip

Het is moeilijk om te weten wat wel of niet onder de wettelijke noemer van ‘overlast’ wordt begrepen. Wanneer het werkveld of het beleid ‘overlast’ op een bepaalde manier definieert, dan heeft dit directe consequenties voor de eigen werking. Door het begrip ‘openbare overlast’ in te voegen in de nieuwe gemeentewet, heeft de wetgever de bevoegdheid van de gemeenten op dat gebied willen uitbreiden. Onderzoekers ontwikkelen definities om fenomenen af te bakenen, met het oog op het analyseren en meten van verschijnselen. De concrete invulling en omschrijving van begrippen zal getekend worden door de wetenschappelijke methode, de beschikbare gegevens, de haalbaarheid en de grootschaligheid van de onderzoeksopzet. Toch kunnen zij een meer onafhankelijke en objectieve houding aannemen tegenover de fenomenen die ze bestuderen, omdat hun activiteiten gericht zijn op kennisverzameling zonder meer.

Conclusie: elke definitie claimt een deel van de werkelijkheid op en moet vooral begrepen worden tegen de achtergrond van wat er precies mee gedaan wordt. Er wordt in het onderzoek geen ‘alles zaligmakende’ definitie naar voren geschoven, of standpunten in genomen ten aanzien van bepaalde omschrijvingen van overlast. Vanuit Wetenschappelijke hoek is het vooral zinvol om gangbare feiten de definiëringen van overlast in kaart te brengen en te wijzen op bepaalde evoluties en consequenties, en zoeken naar een werkdefinitie die een brede analyse/aanpak van het overlast fenomenen niet in de weg staat.

Rekening houdend met de specifieke sociale en landelijke context waarbinnen definities ontstaan, kan een overzicht worden gemaakt van bestaande definities van overlast(zie Groenen & Goethals,2005). Er wordt hieronder verwezen naar het rapport ‘LIVA I, Lokale Integrale Veiligheidsanalyse Antwerpen (Ysabie & Van Poppel, 2004), waarin ooit een inventaris is opgemaakt van bestaande definities van overlast.

• ‘Ongenoegen dat bij de bevolking ontstaat wanneer een bepaald storend gedrag te vaak voorkomt of wanneer een omgevingsfactor die de ergernis veroorzaakt blijft aanslepen waardoor er een onveiligheidsgevoel wordt veroorzaakt.’ (Bestuursakkoord Antwerpen, 2001-2006)

• ‘De aantasting van de leefbaarheid en het leefbaarheidgevoel door omgevingsfactoren van materiële of persoonlijke aard.’ (Federaal veiligheid- en detentieplan)

• ‘De openbare overlast heeft betrekking op voornamelijk individuele materiële gedragingen die het harmonieuze verloop van menselijke activiteiten kunnen verstoren en de levenskwaliteit van de inwoners van een gemeente, wijk, straat kunnen beperken op een manier die de normale druk van het sociale leven overschrijdt. Men kan de openbare overlast beschouwen als lichte vormen van verstoringen van de openbare rust, veiligheid, gezondheid en zindelijkheid.’ (Omzendbrief OOP van 2mei 2001)

• Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen drie soorten overlast: criminele overlast, overlast voor de openbare orde en audiovisuele overlast. Criminele overlast is de meest objectieve vorm van overlast. Het gaat om misdrijven, inbreuken op de strafwet. Voorbeelden: diefstal, beroving, heling, drugshandel. Overlast voor openbare orde kan in bepaalde gevallen juridisch omschreven worden. Maar het kan soms gaan om louter subjectief aanvoelen voorbeeld: lawaaioverlast, vechtpartijen, ruzies. Audiovisuele overlast bestaat enkel uit subjectief aanvoelen.

De recente Omzendbrief stelt dat de wetgever geen definitie van ‘openbare overlast’ geeft, en bevestigd de invulling van het begrip zoals hierboven geciteerd in een vorige Omzendbrief. Verder staat dat het begrip van het systeem van de administratieve sancties en de nieuwe bevoegdheden vervolledigt die toegekend zijn aan de burgemeester om gedragingen te beteugelen die niet als zeer ernstig beschouwd worden maar die in het dagelijks leven als bijzonder hinderlijk worden ervaren.

Een eenduidige definiëring van overlast bestaat niet. Overlast wordt persoonlijk ervaren als een inbreuk op de privésfeer (Breeuwsma, 2001; Deklerck,2005). De definitie overlast is sterk afhankelijk van de burger, omdat het in grote mate als subjectief wordt ervaren. Overlast is dus voor iedereen anders. Het is een eenduidig gegeven dat heel moeilijk objectief te omschrijven valt. De invulling hangt samen met de tolerantiedrempel van mensen die sterk verschillen (Mulleners, 2003; Breeuwsma, 2001; Raaymakers e.a., 2001).

Overlast een werkdefinitie

We kunnen een aantal omschrijvingen van overlast herleiden tot variaties die opgebouwd zijn uit een viertal elementen. Dit basistramien omsluit de kern van wat doorgaans onder ‘overlast’ wordt begrepen. Overlast is een verzamelnaam die verwijst naar gevallen van geringe hinder of schade die mensen ervaren als gevolg van bepaalde menselijke handelingen. Deze definitie omvat minstens 4 componenten en die kunnen nader worden omschreven.

• “Gevallen van geringe hinder/schade”: overlast vertrekt steeds van een bepaalde schade of hinder die mensen ervaren in hun leven. Naargelang het doelwit (bijv. eigendom, lichaam, leefomgeving,…), het karakter en de ernst van de schade kan overlast subjectief/objectief worden vastgesteld.

• “Die mensen ervaren”: De schade of hinder wordt ervaren door bepaalde individuen of groepen in de samenleving. Wanneer verscheidene individuen gezamenlijk schade of hinder ervaren (bijv. bij geluidsoverlast) kan men spreken van collectieve overlastbeleving.

• “Als gevolg van”: er is een aantoonbaar oorzakelijk verband tussen bepaalde handelingen en ondervonden hinder of schade.

• “Bepaalde menselijke gedragingen”: de schade of hinder gaat uit van het gedrag van mensen; dikwijls maakt men onderscheid tussen fysieke en sociale overlast.

De handelingen van individuen of groepen vormen de directe oorzaak van de overlastbeleving. Het gaat niet noodzakelijk om strafbare gedragingen.

Deze definitie is breed genoeg om de veelheid van overlastfenomenen te omsluiten. De concrete invulling kan verschillen van data tot data en van methode tot methode. Het subjectieve karakter van ‘overlast’ maakt het moeilijk om het in kant- en klare definities te vatten.

Objectief of subjectief …

Het kan gevaarlijk zijn om het begrip te willen ‘objectiveren’. De handelingen die kunnen zorgen voor hinder of schade kan verschillen van burger tot burger. Naast de concrete gedragingen moet er ook rekening gehouden worden met de frequentie van de ernst van de inbreuk, de zwaarte van de straf en de ernst van de gevolgen van de overlast. Objectivering is dus delicaat, omdat overlast door iedereen anders wordt ervaren. Door de subjectieve ondergrond is het heel moeilijk om een overlastbeleid te voeren naar schade of hinder die burgers ondervinden ten gevolge van handelingen. In het verleden werd door de wetgever en het beleid al een poging gedaan om het vage begrip ‘overlast’ concreter te omschrijven en voor te stellen. Hieraan zijn natuurlijk gevaren verbonden in verband met de aanpak van dit maatschappelijk probleem. We overlopen enkele van deze pogingen en bespreken mogelijke consequenties.

Een limitatieve definiëring

Het begrip ‘openbar overlast’ wordt geïntegreerd in de nieuwe gemeentewet en opgenomen in de bevoegdheden van de administratieve politie. Het heeft toch enkele concrete voorbeelden zoals de reglementering inzake geluidsoverlast, dancings, hondenpoep, het gebruiken van een grasmaaier of zaagmachine op een zondag, het buitenzetten van de vuilnisbak voor een bepaald uur … . Later werd deze lijst uitgebreid met bijvoorbeeld urineren op openbare plaatsen, bedekken van straatborden en huisnummers, het vervoeren van wilde of verwilderde dieren en nog veel meer.
Naast de voordelen van rechtszekerheid en verduidelijking zijn er ook potentiële gevaren. Men moet hier dan vooral rekening houden met de consequenties.

  • De juridische omschrijving van het begrip ‘overlast’ kan sneller aanleiding geven tot pro-bleemherkenning en –afhandeling. Dit kan als gevolg hebben dat samenlevingsproblemen tussen burgers onderling niet meer gelden en er een beroep gedaan wordt op een overheid of een andere hulpverlening.
  • Bepaalde fenomenen in de samenleving kunnen nu meer eenzijdig worden aangepakt. Het gevaar is dat respons van andere actoren op het terrein van welzijn uitblijft en alternatieve afhandelingmethoden worden uitgesloten.
  • Overlast wordt gereduceerd tot een bepaalde handeling. Wanneer burgers hinder of schade ondervinden ten gevolge van handelingen die niet omschreven staan als ‘overlast’, gaan deze burgers zich in de steek gelaten voelen.
  • Als men ‘overlast’ teveel synoniem maakt aan ‘bepaalde gedragingen’, is er het gevaar dat er minder wordt gekeken in welke mate deze gedragingen ook effectief schade of hinder veroorzaken bij de burger of de samenleving.

Een centrale definiëring

Iedereen kan iets anders verstaan onder overlast. De overheid kan geen eenduidige definitie han-teren in haar antwoord op de overlast die de burger ervaart. Momenteel worden de lokale over-heden vrijgelaten om in te vullen wat zij verstaan onder ‘openbare overlast’, en hoe zij wensen te reageren op dit overlastfenomeen binnen de grenzen van hun territoriale en materiële bevoegdheid. Dit vormt een groot nadeel voor de burger want het leidt tot verhoogde rechtsongelijkheid en rechtsonzekerheid want in de ene gemeente wordt men voor bepaalde gedragingen administratief beboet en in de andere gemeente wordt dan weer een proces verbaal opgesteld door de politie en opgestuurd naar het parket en in nog een andere gemeente wordt men helemaal niet gestraft voor dezelfde handeling.

Een collectieve definiëring

Er wordt gekeken hoe een bepaalde leefgemeenschap van burgers bepaalde fenomenen als overlast ervaart en definieert. Aan de hand van kwantitatieve en kwalitatieve gegevens kan de overheid buurt per buurt vaststellen wat de belangrijkste overlastfenomenen zijn. Op basis van een collectieve omschrijving van overlast kan de overheid dan bepalen hoe en wanneer ze moet omgaan met individu-ele ervaringen en meldingen van overlast in een leefgemeenschap. De collectieve omschrijving kan dus gebruik worden als toetssteen voor het overlastbeleid en het houdt rekening met de gemeentelijke context. Een individueel beleefde overlast wordt pas bestempeld als problematisch, indien blijkt dat de gangbare en gebruikelijke normen van een buurt zijn overschreden. Anders kan de overheid kiezen om de overlast te tolereren.

Besluit

De voorbije jaren werden steeds meer fenomenen bestempeld als ‘overlast’. Dit maakt het heel moeilijk om een definitie te maken van ‘overlast’. Overlast wordt in grote mate subjectief ervaren en door iedereen anders. De mater waarin bepaalde handelingen als overlast worden ervaren, is afhak-elijk van de tolerantiedrempel. We kiezen er dus voor om een brede definitie te hanteren op overlast, waarin diverse relevante maatschappelijke actoren op het terrein (jeugddienst, welzijn, buurtwerk, politie …) hun actieterrein kunnen herkennen.

Bronvermelding

CSINCSAK, M., J. DEKLERCK, G. FRANSSEN, S. PLEYSIER & L. VAN DER VORST. Overlast in parken: Wat is overlast? Katho-Ipsoc, ongepubliceerd eindwerk, Kortrijk, 2005.

Unless otherwise stated, the content of this page is licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 License

SSL configuration warning

This site has been configured to use only SSL (HTTPS) secure connection. SSL is available only for Pro+ premium accounts.

If you are the master administrator of this site, please either upgrade your account to enable secure access. You can also disable SSL access in the Site Manager for this site.